Burgerschapsonderwijs is sinds 2021 verplicht in het voortgezet onderwijs, maar wat betekent dat precies voor scholen? En hoe kun je als school invulling geven aan deze verplichting op een manier die écht impact heeft? In deze gids leggen we uit wat burgerschapsonderwijs inhoudt, waarom het belangrijk is, en hoe UPYourself hierin een waardevolle rol kan spelen.

Wat is burgerschapsonderwijs?

Burgerschapsonderwijs gaat over het voorbereiden van leerlingen op hun rol als actieve burgers in de samenleving. Het gaat niet alleen om kennis over hoe de democratie werkt of wat je rechten en plichten zijn, maar vooral om vaardigheden die nodig zijn om deel te nemen aan de maatschappij. Denk aan kritisch kunnen nadenken, kunnen discussiëren zonder elkaar te kwetsen, begrijpen hoe je invloed kunt uitoefenen, en respect hebben voor verschillende meningen en achtergronden.

De wet schrijft voor dat scholen aandacht moeten besteden aan drie kernwaarden: vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Maar hoe je dat precies doet, daar heeft de wetgever bewust ruimte gelaten. Scholen kunnen zelf bepalen hoe ze burgerschapsonderwijs vormgeven, zolang ze maar kunnen aantonen dat ze er serieus werk van maken.

Waarom is burgerschapsonderwijs belangrijk?

We leven in een tijd waarin jongeren worden overspoeld met informatie, waarin meningen snel polariseren, en waarin het soms lastig is om te weten wat waar is en wat niet. Burgerschapsonderwijs helpt jongeren om hier beter mee om te gaan. Het leert ze om kritisch te kijken naar wat ze horen en zien, om verschillende perspectieven te begrijpen, en om constructief deel te nemen aan gesprekken en debatten.

Maar het gaat verder dan alleen kennis. Burgerschapsonderwijs draait ook om vaardigheden die jongeren nodig hebben om zich staande te houden in de maatschappij. Hoe ga je om met conflicten? Hoe werk je samen met mensen die anders denken dan jij? Hoe neem je verantwoordelijkheid voor je eigen keuzes en voor de gemeenschap waar je deel van uitmaakt? Dat zijn allemaal vaardigheden die onder burgerschapsonderwijs vallen.

Onderzoek laat zien dat jongeren die goed burgerschapsonderwijs krijgen, later actiever deelnemen aan de maatschappij. Ze stemmen vaker, doen vaker vrijwilligerswerk, en voelen zich meer betrokken bij wat er om hen heen gebeurt. En dat is belangrijk, want een gezonde democratie heeft actieve burgers nodig.

De uitdaging voor scholen

Veel scholen vinden het lastig om burgerschapsonderwijs goed vorm te geven. Er zijn verschillende redenen voor. Ten eerste is het een relatief nieuw vakgebied, dus er is nog niet zoveel ervaring mee. Ten tweede vraagt het om andere vaardigheden dan traditionele vakken. Het gaat niet om het leren van feiten, maar om het ontwikkelen van houdingen en vaardigheden. En dat is moeilijker te toetsen en te meten.

Ook hebben scholen het al druk genoeg. Er zijn zoveel dingen die aandacht vragen: de basisvaardigheden, examens, passend onderwijs, en ga zo maar door. Burgerschapsonderwijs voelt soms als nog een extra taak die erbij komt, terwijl de tijd en middelen beperkt zijn.

En dan is er nog de vraag: hoe meet je of het werkt? Bij wiskunde kun je een toets afnemen en zien of leerlingen de stof begrijpen. Bij burgerschapsonderwijs is dat veel lastiger. Het gaat om vaardigheden die zich ontwikkelen over tijd, en die je vooral ziet in hoe leerlingen zich gedragen, niet alleen in wat ze weten.

Hoe UPYourself bijdraagt aan burgerschapsonderwijs

UPYourself is niet specifiek ontwikkeld als burgerschapsonderwijs programma, maar draagt wel op natuurlijke wijze bij aan de doelen van burgerschapsonderwijs. Ons programma richt zich op sociaal-emotionele vaardigheden: emotionele intelligentie, communicatie, zelfvertrouwen en veerkracht. En dat zijn precies de vaardigheden die jongeren nodig hebben om actieve burgers te worden.

Neem bijvoorbeeld empathie. Om een goede burger te zijn, moet je kunnen begrijpen hoe anderen zich voelen en waarom ze anders kunnen denken dan jij. Dat is precies wat we trainen in onze modules over emotionele intelligentie. Leerlingen leren om emoties te herkennen, zowel bij zichzelf als bij anderen, en om daar op een respectvolle manier mee om te gaan.

Of neem communicatie. Burgerschap gaat om het kunnen voeren van gesprekken, het kunnen luisteren naar anderen, en het kunnen uiten van je eigen mening op een manier die anderen begrijpen. In onze communicatiemodules leren leerlingen precies deze vaardigheden: actief luisteren, duidelijk communiceren, en conflicten constructief oplossen.

Zelfvertrouwen is ook belangrijk. Om actief deel te nemen aan de maatschappij, moet je het vertrouwen hebben dat je stem ertoe doet, dat je invloed kunt uitoefenen, en dat je verantwoordelijkheid kunt nemen. Onze modules over zelfvertrouwen helpen leerlingen om sterker in hun schoenen te staan en om te geloven in hun eigen kunnen.

En veerkracht tenslotte. De maatschappij is complex en soms overweldigend. Jongeren die veerkrachtig zijn, kunnen beter omgaan met tegenslagen en blijven betrokken, ook wanneer dingen moeilijk zijn. Dat is belangrijk voor actief burgerschap.

Praktische implementatie

Hoe kun je UPYourself nu gebruiken als onderdeel van je burgerschapsonderwijs? Er zijn verschillende manieren. Je kunt het integreren in mentorlessen, waar leerlingen al werken aan persoonlijke ontwikkeling. Je kunt het gebruiken in maatschappijleer, waar het een praktische invulling geeft aan abstracte concepten. Of je kunt het inzetten tijdens projectweken of themaweken rondom burgerschap.

Het mooie van UPYourself is dat het plug-and-play is. Je hoeft niet zelf lesmateriaal te ontwikkelen of uren te besteden aan voorbereiding. Het programma staat klaar om te gebruiken, met video's, werkboeken en opdrachten die je direct kunt inzetten. Dat maakt het makkelijker om burgerschapsonderwijs een vaste plek te geven in je curriculum.

Ook helpt UPYourself je om te voldoen aan de verplichting om burgerschapsonderwijs te geven. Het programma is gebaseerd op bewezen methoden en sluit aan bij de kerndoelen. En omdat we rapportages leveren, kun je aantonen dat je serieus werk maakt van burgerschapsonderwijs en dat het effect heeft.

De waarde voor leerlingen

Voor leerlingen betekent goed burgerschapsonderwijs dat ze beter voorbereid zijn op hun toekomst. Ze leren vaardigheden die ze niet alleen nodig hebben als burger, maar ook in hun persoonlijke leven, op school en later in hun werk. Ze worden zelfverzekerder, kunnen beter omgaan met anderen, en voelen zich meer betrokken bij wat er om hen heen gebeurt.

En dat is uiteindelijk waar het om gaat. Burgerschapsonderwijs is niet alleen een verplichting die je moet afvinken, het is een kans om jongeren te helpen om zich te ontwikkelen tot zelfbewuste, betrokken en veerkrachtige mensen die een positieve bijdrage kunnen leveren aan de samenleving.

Wil je meer weten over hoe UPYourself kan bijdragen aan burgerschapsonderwijs op jouw school? Download onze factsheet of neem contact met ons op voor een gesprek.

Lees verder: onze volledige gids over sociaal-emotioneel leren laat zien hoe burgerschapsonderwijs en SEL elkaar versterken.